|
|
|
Astronomi Sözlüğü
Astronomi : Gökcisimlerinin özelliklerini ve birbirleriyle
ilişkilerini inceleyen bilim dalı.
Airy Disk Parlaklık Faktörü : Yıldızlar dünyadan çok
uzakta oldukları için teleskopla bakıldığında disk şeklinde
değil, nokta şeklinde görünürler. Ancak yıldızın görüntüsünü
çok fazla büyütürsek teleskoptan kaynaklanan disk şeklinde bir
görüntü belirir. Yani yıldız teleskobun görüş alanının merkezinde
olduğunda, yıldızın bu büyütülmüş görüntüsünde iki şey göze
çarpmaktadır : Birincisi Airy Disk adıyla bilinen parlak bir
merkezi alan, ikincisi ise Kırınım halkaları adıyla bilinen
bir halka veya sönük halkalar serisidir.
Açık küme : Sarmal gökadaların disklerinde yer alan,
yüzlerce genç ve büyük kütleli yıldızladan oluşan gevşek yıldız
topluluğu.
Açıklık : Bütün teleskopların asıl fonksiyonu ışık toplamaktır.
Teleskobun açıklığı demek, merceğin yada aynanın çapı demektir.
Açıklık genellikle " (inç) ile tanımlanır. 1" = 2.54cm dir.
Açıklık ne kadar büyükse teleskop o kadar fazla ışık toplar.
Daha çok ışık toplanması ise daha parlak ve daha iyi bir görüntü
oluşmasını sağlar.
Andromeda : Zincirli prenses takımyıldızının latince
adı. Aynı isim takımyıldız içindeki gökadamıza en yakın gökadayada
ismini vermiştir.
Astroid: Güneş sistemi'nde, çoğunlukla Mars ve Jüpiter
arasındaki astroid kuşağında bulunan, ama bazıları (örneğin
Apollo astroidleri) Dünya'nın yörüngesiyle kesişen yörüngelerde
ilerleyen, çapları üçyüz kilometre kadar olabilen kaya parçaları.
Aurora : Kuzey ışıkları olarakta bilinir. Dünya'nın manyetik
alan çizgilerinin açık olduğu kutup bölgelerinden içeri giren
Güneş kaynaklı yüklü parçacıkların, atmosferimizdeki gazları
ışıtması sonucu oluşan renkli görüntüler.
Beyaz cüce : Yüzey sıcaklığı yaklaşık 100.000 C olan,
birkaç bin kilometre çapındaki küçük yıldız. Güneş benzeri yıldızların
evriminin son basamağıdır.
Bulutsu (nebula) : Gökyüzünde bulanık bir ışık lekesi
olarak gözlenen, gökadamızdaki bir gaz bulutu ya da başka bir
gökada olabilecek gökcismi.
Cüce yıldız : yarıçapı Güneş'inkinden küçük olan yıldız.
Sıcaklığı rengini belirler (soğuk yıldızlar kırmızı, sıcak yıldızlar
mavidir)
Çıkış Açıklığı : Açıklık (mm) / Göz merceğinin gücü olarak
tanımlanabilir. Gözmerceğinden çıkan dairesel olan ışık demeti
için kullanılmaktadır.
Çift yıldız sistemi : Birbiri çevresinde dönen iki yıldızdan
oluşan sistem.
Çözümleme : Bir teleskobun daha fazla ayrıntıyı gösterebilme
yeteneğine denir. Çözümleme ne kadar yüksekse, teleskop o kadar
ince ayrıntı verir.
Çözümleme Gücü : Birbirine çok yakın olan çift yıldızları
ayrı ayrı görebilmemizi gerçekleştiren teleskop yeteneğine denir.
Dev yıldız : Yarıçapı Güneş'inkinden çok daha büyük olan
yıldız.
Galaksi kümeleri : Yüzlerce ya da binlerce gökadanın
bir arada olduğu topluluklar.
Galaksi (Gökada) : Kütlesi Güneş'in kütlesinin yüz milyon
katından bir milyar katına kadar olabilen dev yıldız sistemleri,
örneğin Samanyolu. Gökadalar şekillerine göre elips biçimli
gökadalar, sarmal ve düzensiz gökadalar olmak üç grupta toplanırlar.
Gezegen : Güneş etrafındaki yörüngeleri sabit elipsler
olan ve belli büyüklüklerdeki gökcisimleri. Gökküre üzerinde
sabit nokta şeklinde görülen yıldızlardan farklı olarak hareketli
oldukları için bu adı almışlardır.
Gezegenimsi bulutsu : Kırmızı bir dev yıldızın dış katmanlarını
uzaya püskürtmesi sonucu oluşan, merkezdeki sıcak ve sıkı yıldız
tarafından aydınlatılan gaz kabuk.
Görüş Alanı : Teleskop ile görülebilecek gökyüzü parçasına
gerçek görüş alanı denir. Bu açısal alan yay derecesi cinsinden
ölçülür. Formülü : Teleskobun gücü / Gözmerceğinin görüş alanı
(derece) dir.
Güç (Büyütme) : Teleskobun gücü, teleskobun kendisi ve
kullanılan göz merceği (oküler) arasındaki ilişki olarak tanımlanabilir.
Teleskop alınırken açıklık ve teleskobun gücüne çok dikkat edilmelidir.
Büyütme = Teleskobun odak uzaklığı / gözmerceğinin odak uzaklığı
formülü ile hesaplanır. Normal şartlar altında en yüksek büyütme
teleskobun açıklığının 60 katına eşittir. Mesela 3.5" lik bir
teleskobun max. büyütmesi 210X dir. Genelde amatör astronomlar
gözlemlerinin çoğunu açıklığın 20-25 katı bir büyütme ile yaparlar.
Işık Toplama Gücü : İnsan gözü ile teleskobun kuramsal
olarak ışık toplama yeteneğinin karşılaştırılmasıdır.
Kara delik : Çökerek, ışığın bile kurtulamayacağı kadar
yoğunlaşmış maddenin bulunduğu bölge.
Karanlık madde : Varlığı, yaydığı ışınım yoluyla değil
de dinamik yöntemlerle saptanabilen madde.
Kontrast : Elde edilen görüntünün daha net ve daha parlak
olmasıdır. Kontrastın iyi olabilmesi için hava ve görüş koşullarının
iyi olması gereklidir.
Kozmik ışınlar : Güneş'te, nötron yıldızlarında, süpernova
patlamaları sırasında ya da kara deliklerde üretilen ve Dünya'ya
ışık hızına yakın hızlarla ulaşan elektrik yüklü atom parçacıkları.
Kozmoloji : Evreni bir bütün olarak inceleyen bilim dalı.
Kuazar ( Quasar, yıldızımsı cisim ) : Gökada çekirdeklerindeki,
optik ve morötesi ışınım yayan sıkı ışınım kaynakları. Optik
fotoğraflarda yıldız gibi görünürler. Yıldızımsı cisim güçlü
bir radyo kaynağı ise kuazar olarak adlandırılır.
Kuyrukluyıldız : Güneş etrafında çoğunlukla parabolik
yörüngelerde dolanan ve ufak partiküller ihtiva eden buz yapı.
Güneşe yaklaştıkça eriyen gökcisminden arta kalan maddenin kuyruk
oluşturması ve Güneş ışığını yansıtması nedeniyle bu adı almıştır.
Küresel kümeler : Gökadaların halelerinde bulunan, bir
milyon ya da daha fazla sayıda yıldız barındıran, yoğun yıldız
toplulukları.
Messier M1-M103 : 18. yüzyılda yaşamış Fransız gökbilici
Charles Messier tarafından derlenen bulutumsu gökcisimleri katalogu.
Nebula (bulutsu) : bkz. bulutsu
Nötron yıldızı : Madde'nin, nötronları birbirine değecek
kadar sıkışık olduğu, yalnızca 10-20 kilometre çapındaki küçük,
ölü yıldız.
Odak Oranı (Fotoğrafik Hız) : Odak Oranı = Odak Uzaklığı
(mm) / Açıklık (mm) ile hesaplanır. Odak oranı size teleskobunuzla
fotoğraf çekebilme hızını verir.
Odak Uzaklığı : Odak uzaklığı = Açıklık (mm) * Odak Oranı
olarak tanımlanabilir. Ya da mercekten veya birinci aynadan
itibaren teleskobun odak noktasına kadar olan uzaklığıdır. Odak
uzaklığı uzun olan teleskopların gücü daha fazla olup, elde
edilen görüntüde daha büyüktür.
Oküler (göz merceği) : Teleskopta oluşturulan görüntüler,
farklı oranlarda gözmercekleri tarafından büyütülürler.
Optik Dizayn Sapınçları : Görüntünün oluşumu sırasında
ortaya çıkan hatalara denir. Renk sapıncı, Küresel sapınç, Koma,
Astigmat, Alan eğriliği ve Alan bozulması bazı teleskop sapınçlarıdır.
Parlaklık Sınırı : Parlaklık birimi kadir (m) dir. 7.5
+ 5 * logA (cm biriminde teleskobun açıklığının logaritması)
formülü ile görsel parlaklık sınırı hesaplanır.
Pulsar : Hızla dönen, güçlü manyetik alana sahip nötron
yıldızı yapısında olan ve atmalar halinde radyo dalgaları yayan
kaynak.
Radyoteleskop : Gökcisimlerini araştırmak için kullanılan
uzun dalgaboyuna duyarlı alet.
Salma çizgisi : Bir kaynağın tayfındaki, belirli bir
elementin atomlarının belirli bir dalga boyundaki ışık salmasından
kaynaklanan parlak çizgi.
Samanyolu : Süt yolu olarakta bilinir. İçinde bulunduğumuz
gökada. Gözlemsel astronomide gökyüzünde şerit halinde görülen
bulutsu yapı. (aslında görülen gökadamızın bir koludur)
Soğurma çizgisi : Aynı tayftaki karanlık çizgi.
Süperdev: Işıma gücü çok yüksek olan dev yıldız.
Süpernova : Yıldız evriminin bir basamağında; yıldızın
içerdiği maddeyi uzaya fırlatmasıyla sonuçlanan büyük patlamalar.
Quasar : bkz. Kuasar
Takımyıldız : Bakış doğrultumuza göre bir toplulukmuş
gibi görünen, gökyüzünde belirgin şekiller oluşturan yıldızlar
topluluğu.
Tayf : Bir kaynaktan gelen ışığın, örneğin bir prizma
yardımyla çeşitli dalga boylarına ayrılması. Yağmur damlaları
prizma etkisi yaparak güneşin tayfını gökkuşağı şeklinde gösterirler.
Tutulum : Dünya çevresinde dönerken, Güneş'in bir yıl
içinde gökyüzünde izler gibi göründüğü büyük çember. Tutulum
düzlemi, Dünya'nın yörünge düzlemidir.
Uydu : Bir gökcisminin çekim alanı nedeniyle belli bir
yörüngeye oturmuş cisim. Yapay uydular Dünya etrafında dolanır.
Ayda Dünya'nın uydusudur.
Yakın Odak : Görsel veya fotoğrafik çalışılabilecek en
yakın yer cisminin odaklanabileceği en yakın uzaklıktır.
Yıldız : Çekirdeklerindeki nükleer tepkimeler sonunda
enerji yayan büyük kütleli gökcisimleri.
Zodyak ışığı : Güneş ışığının Güneş sistemine dağılmış
toz parçacıkları tarafından saçılması sonucunda burçlar kuşağını
boyunca ortaya çıkan ışık kuşağı.
|
|
|
